MA193 - Kinh Mâu-lê-phá-quần-na (Trung A-hàm 193, tương đương MN21)

Tóm tắt nhanh: 牟犁破群那經 (Kinh Mâu-lê-phá-quần-na) là bài Trung A-hàm 193 của Hán tạng, tương đương MN21 - Kinh Ví Dụ Cái Cưa của Pāḷi. Tại Xá-vệ, Tỳ-kheo Mâu-lê-phá-quần-na thường tụ tập với các Tỳ-kheo-ni, ai nói xấu bên này thì bên kia sân hận đến cãi vã; Đức Phật gọi ông đến, dạy đoạn trừ dục và niệm dựa vào thế tục, rồi dạy y như vậy cho tất cả chư Tỳ-kheo. Ngài nhắc các Tỳ-kheo thuở trước vâng lời học nhất tọa thực (ảnh dụ cỗ xe và rừng sa-la), nói rằng thiện ngữ cung thuận thật phải vì viễn ly chứ không vì y bát, và kể chuyện nữ gia chủ Tì-đà-đề nổi tiếng hiền bị nữ tỳ Hắc thử ba lần dậy trễ, đến lần thứ ba thì cầm gậy đánh vỡ đầu nàng. Kinh nêu năm con đường ngôn ngữ người khác có thể dùng, dạy giữ tâm không biến đổi, khởi lòng từ mẫn với chính người ấy và rải từ, bi, hỷ, xả khắp thế gian; rồi minh hoạ bằng bốn ảnh dụ — tâm hành như đất lớn, sông Hằng, hư không, túi da mèo — và ảnh dụ lưỡi cưa bén. Cuối kinh Thế Tôn bốn lần khen “Lành thay”, hứa rằng ai thường nhớ thí dụ lưỡi cưa chắc được một trong hai quả: cứu cánh trí ngay đời này hoặc A-na-hàm.

🔗 Song tạng: Bản Pāḷi tương đương — MN21 - Kinh Ví Dụ Cái Cưa (Kakacūpama Sutta). Khác lớn nhất: bản Pāḷi dạy riêng Phagguna giữ tâm trong bốn trường hợp (các ni hay chính mình bị chê, bị đánh) và chỉ nói tâm từ; bản Hán không có bốn trường hợp ấy, nhưng rải đủ bốn tâm vô lượng, đổi chỗ hai ảnh dụ sông Hằng và hư không, và kết bằng lời hứa một trong hai quả.

Bối cảnh

Kinh là bài thứ hai của quyển 50 (牟犁破群那經第二竟), thuộc Đại phẩm (大品) của Trung A-hàm; cuối kinh ghi kinh dài 3.358 chữ (三千三百五十八字), và đây cũng là bài cuối của quyển 50 (中阿含經卷第五十; Tuệ Sỹ, chú 13: “Bản Hán, hết quyển 50”). Bản Hán do Cù-đàm Tăng-già-đề-bà (Gautama Saṅghadeva) dịch đời Đông Tấn (397–398). Bản Việt dùng ở đây là của HT. Tuệ Sỹ (Kinh Trung A-hàm, tập III, có 13 cước chú).

Nơi thuyết là nước Xá-vệ (舍衛國, Sāvatthī), rừng Thắng lâm (勝林, tức Kỳ-đà-lâm, Jetavana), vườn Cấp cô độc. Nhân vật mở đầu là Tỳ-kheo Mâu-lê-phá-quần-na (牟犁破群那) — Tuệ Sỹ (chú 1) đối chiếu với Pāḷi Moliyaphagguna; trong kinh, Thế Tôn gọi ông gọn là “Phá-quần-na” (破群那, phần phiên âm của Phagguna). Học giả Anālayo ghi nhận bản Hán đặt tên kinh theo nhân vật này, và có cùng nơi thuyết với MN21 (A Comparative Study of the Majjhima-nikāya, vol. 1, tr. 145, chú 2 — thứ cấp).

Chuyện được kể theo hai chiều: ai đến trước mặt Phá-quần-na nói xấu (道說; Tuệ Sỹ, chú 2: Pāḷi avaṇṇanaṁ bhāsati, “nói điều không tốt”) các Tỳ-kheo-ni thì ông sân hận, hằn học, cho đến cãi vã (鬪諍); ai đến trước mặt các Tỳ-kheo-ni nói xấu ông thì các ni cũng sân hận, hằn học, cho đến cãi vã như thế.

(Lưu ý bản Việt: câu đầu ghi Phá-quần-na “thường tu tập với các Tỳ-kheo-ni”; Hán là 數共集會 — “thường cùng tụ hội”, và ở đoạn ngay sau chính bản Việt dịch là “thường tụ tập”. Chữ “tu tập” ở đây có lẽ là lỗi in của “tụ tập”.)

Nhiều Tỳ-kheo trình lên Thế Tôn, Phá-quần-na được gọi đến

Người trình lên không phải một mà là số đông Tỳ-kheo (眾多比丘). Họ đến đảnh lễ, ngồi xuống một bên và thuật lại đúng sự việc ấy, cả hai chiều. Thế Tôn nghe xong bảo một Tỳ-kheo đi gọi: “Thế Tôn gọi thầy.” Vị ấy vâng lời, đảnh lễ, nhiễu quanh ba vòng (繞三匝) rồi đi; đến báo tin, Phá-quần-na liền đến đảnh lễ Thế Tôn và ngồi xuống một bên.

(Lưu ý bản Việt: ở vế thứ hai của lời trình, bản Việt ghi “có vị nào trước mặt các Tỳ-kheo nói xấu Tỳ-kheo Mâu-lê-phá-quần-na” — sót chữ “ni”; Hán là 向諸比丘尼道說牟犁破群那比丘, “trước mặt các Tỳ-kheo-ni”.)

Thế Tôn hỏi Phá-quần-na hai câu

Câu thứ nhất hỏi lại sự việc: “có thật như vậy không?” (汝實如是耶) — Phá-quần-na nhận: “Điều đó có thật.” Câu thứ hai không hỏi về các ni mà hỏi về chính ông: ông há chẳng phải vì chí tín mà bỏ nhà, sống không nhà, học đạo (至信、捨家、無家、學道) sao? Ông đáp: “Đúng như vậy.”

Lời dạy cho Phá-quần-na và cho tất cả chư Tỳ-kheo

Từ câu trả lời thứ hai, Thế Tôn dạy cách học gồm hai mặt: dục và niệm nào dựa vào gia đình, thế tục (欲念依家) thì đoạn trừ; dục và niệm nào dựa vào vô dục (依於無欲) thì phải tập, phải tu, phải phát triển rộng lớn (是習是修，是廣布). Tuệ Sỹ (chú 3) đối chiếu 欲念依家 với Pāḷi ye gehasitā chandā ye gehasitā vitakkā — “những dục, những tầm liên hệ thế tục”. Rồi Thế Tôn quay sang tất cả chư Tỳ-kheo, hỏi đúng câu đã hỏi Phá-quần-na (“các ông có phải vì chí tín mà xuất gia học đạo?”), được đáp “Thưa phải”, và dạy y như vậy: lời răn một người thành lời dạy chung cho cả chúng.

Các Tỳ-kheo thuở trước: nhất tọa thực và ảnh dụ cỗ xe

Thế Tôn nhắc lại một thời trước: Ngài đã dạy các Tỳ-kheo, dù vị được nhiều người biết đến (多所知識; Tuệ Sỹ, chú 4: chỉ người nổi tiếng) hay ít người biết đến, tất cả hãy học nhất tọa thực (一坐食; chú 5: ăn một ngày một lần, Pāḷi ekāsana-bhojana). Học xong thì được sáu điều: vô vi, vô cầu (無為無求), không bệnh tật, thân thể nhẹ nhàng, khí lực dồi dào, an ổn sảng khoái. Các vị ấy đều học theo và được như vậy; họ làm vừa lòng Ta (可於我心), và Ta cũng không phải khuyên dạy, quở trách nhiều (我亦不多教訶). Nhân đó các Tỳ-kheo “sanh khởi suy niệm pháp tùy pháp hành” (生念向法次法; chú 6 đối chiếu với Pāḷi MN21 satuppādakaraṇīyaṁ… bhikkhusu — “cần khơi dậy chánh niệm nơi các Tỳ-kheo”).

Ảnh dụ thứ nhất là cỗ xe ngựa: người đánh xe ngồi lên, tay trái cầm cương, tay phải cầm roi, cho xe đi theo tám đường (隨八道行), muốn đến chỗ nào tùy ý. Các Tỳ-kheo thuở ấy cũng vậy: vừa lòng Ta, Ta không phải khuyên dạy, quở trách nhiều. (Bản Hán không giải thích “tám đường” là gì.)

Ảnh dụ rừng cây sa-la

Ảnh dụ thứ hai: trên một khoảng đất tốt có rừng cây sa-la (娑羅樹林), người coi rừng thông minh, sáng suốt, không biếng nhác. Kinh kể đủ các việc người ấy làm: (1) tùy lúc chăm sóc gốc rễ cây sa-la; (2) thường xới đất, vun bón (數數鋤糞; bản Việt: “cào bừa những rác rưới”); (3) tưới nước; (4) chỗ cao thì đào xuống, chỗ thấp thì lấp đầy; (5) cỏ dại mọc bên cạnh thì nhổ bỏ; (6) cây mọc chung mà cong queo, xấu, không thẳng thì nhổ cả gốc đem ra ngoài; (7) cành mọc đâm ngang, cong thì chặt tỉa; (8) cây non mới mọc gần bên mà ngay thẳng, đẹp thì tùy lúc chăm sóc, xới bón, tưới nước. Nhờ vậy rừng sa-la trên đất tốt ấy ngày càng sầm uất (轉轉茂盛). Bản Hán dùng ảnh dụ này cho cùng một ý như cỗ xe: các Tỳ-kheo như thế làm vừa lòng Ta, Ta không phải khuyên dạy, quở trách nhiều.

Thiện ngữ cung thuận vì viễn ly

Thế Tôn định nghĩa lại chữ thiện ngữ cung thuận (善語恭順) — dễ nói, dễ vâng lời. Ngài không gọi là thiện ngữ cung thuận người chỉ cung thuận vì y bát, ăn uống, giường chõng, thuốc thang và các vật dụng sinh sống (衣鉢、飲食、床榻、湯藥、諸生活具), vì không được những thứ ấy thì người đó quay lại không thiện ngữ, không cung thuận. Người thật sự thiện ngữ cung thuận là người như vậy vì viễn ly, nương viễn ly, sống trong viễn ly (為遠離、依遠離、住遠離).

Rồi Ngài giải thích vì sao: có người trông như khéo giữ mình, khéo đi đứng (善護善逝行; Tuệ Sỹ, chú 7: bản Tống-Nguyên-Minh chép 善遊行) chỉ vì người khác không nói lời ác với mình (因他無惡語言). Khi không ai nói lời ác, người ấy không sân, không hằn học, không ưu sầu vương vấn, không giận dữ, không lộ vẻ hung ác, và các Tỳ-kheo thấy vậy nghĩ: “Hiền giả này nhẫn nhục, ôn hòa, chịu đựng giỏi, khéo tự chế, khéo định, khéo trầm tĩnh.” Nhưng khi bị nói lời ác thì người ấy liền sân hận, hằn học, ưu phiền, ôm hận, lộ vẻ hung ác, và các Tỳ-kheo lại nghĩ: “Hiền giả này tính ác, nóng nảy, thô lỗ, không định, không tự chế, không trầm tĩnh.” Câu “Vì sao vậy?” ở cuối đoạn mở sang câu chuyện bà Tì-đà-đề.

(Lưu ý bản Việt: (a) danh sách vật dụng của bản Việt — “y bát, ẩm thực, giường chõng” — sót thuốc thang (湯藥) có trong Hán. (b) Quan trọng hơn, câu “Nếu người khác ăn nói cộc cằn thì không phẫn nộ…” sót chữ “không” nên đảo nghĩa: Hán là 若他不惡語言者，便不瞋恚 — “nếu người khác không nói lời ác thì không sân”. Ở đoạn áp dụng sau câu chuyện (¶24), chính bản Việt dịch đúng: “Khi người khác không nói lời cộc cằn, vị ấy không phẫn nộ”.)

Chuyện nữ gia chủ Tì-đà-đề và nữ tỳ Hắc

Để trả lời câu “Vì sao vậy?”, Thế Tôn kể chuyện một nữ gia chủ thuở xưa. Câu chuyện đi qua ba lần thử, mỗi lần nữ tỳ dậy trễ hơn, và cơn giận của bà chủ chỉ bùng ra ở lần cuối.

Tiếng tốt và ý định thử chủ

Nữ gia chủ Tì-đà-đề (鞞陀提; Tuệ Sỹ, chú 8: Pāḷi Vedehikā gahapatānī) rất giàu: nhiều tiền của, súc vật và sản nghiệp không kể xiết, có phong hộ và thực ấp, lúa gạo đầy đủ, cùng đủ thứ vật dụng. Bà được tiếng khắp nơi là người có sáu đức: nhẫn nhục, nhu thuận (chịu đựng), ôn hòa, khéo tự chế, khéo định tĩnh, khéo trầm tịnh (忍辱堪耐溫和，善制善定善息). Bà có một nữ tỳ tên Hắc (黑, “đen”; chú 9: Pāḷi Kāḷī dāsī), vốn là người hầu cận, ăn nói dịu dàng, ít nhiều làm việc thiện. Hắc nghĩ: chủ ta nổi tiếng như vậy, nay ta thử xem bà thật có sân hay thật không sân.

Lần thử thứ nhất: không dậy sớm — bà chủ chỉ hỏi

Hắc nằm ngủ, không dậy sớm. Bà chủ gọi: “Hắc tỳ, sao không dậy sớm?” — chỉ có vậy. Thế nhưng Hắc đã kết luận: bà chủ thật có sân, chứ không phải không sân; chỉ vì ta khéo lo liệu việc nhà, khéo quán xuyến, khéo giữ gìn mà bà mới có tiếng tốt như thế. Nàng quyết định thử lớn hơn.

Lần thử thứ hai: dậy rất muộn — bà chủ vẫn chỉ hỏi

Hắc nằm đến rất muộn không dậy (臥極晚不起). Bà chủ lại chỉ hỏi: “Sao dậy quá trễ vậy?” Hắc lại nghĩ y như lần trước, và quyết định thử thật lớn.

(Lưu ý bản Việt: câu đầu lần hai bản Việt lặp lại “ngủ không dậy sớm” như lần một; Hán là 臥極晚不起 — “nằm đến rất muộn không dậy”, tức trễ hơn lần trước, đúng như câu hỏi của bà chủ.)

Lần thử thứ ba: ngủ tới xế chiều — gậy lớn và cái đầu vỡ

Hắc ngủ tới xế chiều (晡時, giờ bô, buổi chiều; bản Việt: “xế trưa”) mới dậy. Bà chủ mắng bốn câu: sao ngủ tới giờ này; đã không tự làm lại không bảo người khác làm; con Hắc này không nghe ta dạy; con Hắc này khinh mạn ta. Rồi bà nổi giận lớn, sinh lòng hằn học, trán nổi ba đường gân (額三脉起), mặt nhăn lại, tự đi tới, 閉戶下關 (bản Việt hiểu là “đến cánh cửa đang đóng, rút then cửa”; chữ Hán cũng có thể đọc là “đóng cửa, cài then”), tay cầm gậy lớn (大杖) đánh vào đầu nàng, vỡ đầu chảy máu. Hắc mang cái đầu chảy máu chạy sang hàng xóm, lớn tiếng phân bua, kể lại nguyên lời mắng và việc bị đánh: “Các ngài hãy xem, người nhẫn nhục, chịu đựng, ôn hòa, khéo tự chế, khéo định, khéo trầm tịnh làm như vậy đấy!”

Tiếng xấu thay tiếng tốt

Từ đó, nữ gia chủ Tì-đà-đề bị đồn xa với tiếng xấu: hung dữ, nóng nảy, thô lỗ, không tự chế, không định tĩnh, không trầm tịnh (惡性急弊麤獷，不定不制不息) — đúng sáu chữ ngược với sáu đức của tiếng tốt trước kia.

Người khéo giữ chỉ vì không ai nói lời ác

Thế Tôn áp chuyện ấy vào người tu, nhắc lại gần như nguyên văn đoạn đã nói trước câu chuyện: có người khéo giữ mình, khéo đi, khéo đến chỉ vì người khác không nói lời cộc cằn. Khi không ai nói lời cộc cằn thì không phẫn nộ, không hằn học, và được các Tỳ-kheo khen là nhẫn nhục, ôn hòa, chịu đựng giỏi, khéo tự chế, khéo định tĩnh, khéo tịch tịnh; khi có người nói lời cộc cằn thì phẫn nộ, hằn học, và bị xem là hung dữ, nóng nảy, thô lỗ, không định tĩnh, không tự chế, không tịch tịnh. Hai lần nói ấy đóng khung câu chuyện bà Tì-đà-đề ở giữa.

Năm con đường ngôn ngữ và bốn tâm vô lượng

Đây là đoạn then chốt. Thế Tôn nêu năm con đường ngôn ngữ mà người khác có thể dùng khi nói (若他說者):

#	Người khác có thể nói…	…hoặc
1	đúng thời (時)	không đúng thời (非時)
2	chân thật (真)	không chân thật (非真)
3	dịu dàng (軟)	cứng cỏi (堅)
4	từ hòa (慈)	sân nhuế (恚)
5	có nghĩa (有義)	không có nghĩa (無義)

Chữ trong bản Hán Taishō ở đây là 互言道; Tuệ Sỹ (chú 10) đọc là 五言道 “năm con đường ngôn ngữ”, dẫn Tập dị môn túc luận (五語路) và Pāḷi MN21 pañca vacanapathā. Cặp thứ năm, theo chú 11, tương ứng Pāḷi atthasaṁhita / anatthasaṁhita — liên hệ hay không liên hệ mục đích.

Dù người ta nói theo cách nào, nếu tâm biến đổi hoặc miệng nói lời ác thì “Ta nói các ngươi do đó chắc chắn suy thoái” (我說汝等因此必衰). Cách học là: tâm không biến đổi, miệng không nói lời ác, hướng về chính người oán thù (向怨家人), duyên nơi người ấy mà khởi lòng từ mẫn; rồi tâm câu hữu với từ trải khắp một phương, hai, ba, bốn phương, bốn hướng phụ, trên, dưới — mười phương, bao trùm tất cả — không kết, không oán, không nhuế, không tranh, rộng lớn, vô lượng, khéo tu, biến mãn cả thế gian; và cũng vậy với bi, hỷ, xả.

(Lưu ý bản Việt: ở mục 5 bản Việt in “nói có có nghĩa”, lặp chữ “có”. Bản Pāḷi MN21 kê năm cặp theo thứ tự khác — cặp “lợi ích” đứng thứ tư, cặp “tâm từ/sân” đứng thứ năm.)

Khuôn chung của bốn ảnh dụ

Tiếp theo là bốn ảnh dụ (¶28–39), cùng một khuôn bốn bước. Khuôn được trích một lần dưới đây (lấy ảnh dụ đất lớn làm mẫu); ở từng ảnh dụ bên dưới chỉ trích phần riêng.

1. Ảnh dụ: “Cũng như có người…” cầm [dụng cụ] đến, tuyên bố sẽ làm một việc không thể làm.
2. Câu hỏi: “Ý các ngươi nghĩ sao (於意云何)? Người ấy bằng phương tiện ấy có làm được không?”
3. Lời đáp của chư Tỳ-kheo: “Không thể, bạch Thế Tôn” — vì [đặc tính của đối tượng]; “người ấy chỉ tự gây phiền nhọc vô ích mà thôi” (但使彼人唐自疲勞也).
4. Áp dụng (“Cũng vậy”, 如是): với năm con đường ngôn ngữ, tâm biến đổi hay miệng nói ác thì chắc chắn suy thoái; hãy học: tâm không biến đổi, miệng không nói ác, hướng về người đang nói (向言說者), duyên nơi người ấy khởi lòng từ mẫn, tâm hành như [đối tượng ấy] (心行如…), không kết, không oán, không nhuế, không tranh, rộng lớn, vô lượng, biến mãn khắp thế gian.

Lưu ý: ở cả bốn ảnh dụ, phần áp dụng không nhắc lại mười phương và bi, hỷ, xả như lần dạy đầu (¶27) — chỉ nói “tâm hành như” đất, sông Hằng, hư không, túi da mèo. Đối tượng của lòng từ cũng đổi tên theo từng chỗ: lần dạy đầu là “người oán thù” (怨家人), ba ảnh dụ đầu là “người đang nói” (言說者), túi da mèo là “người đánh đập” (捶打人), lưỡi cưa là “người cắt xẻ” (割截人).

1. Đất lớn — người cầm cuốc lớn

Một người cầm cái cuốc lớn (大鏵鍬) đến, nói: “Tôi có thể làm cho đất lớn này thành không phải đất.” Người ấy làm ba việc: đào chỗ này chỗ kia (處處掘復掘), nhổ nước miếng, tiểu tiện làm dơ (唾溺污之), và nói lời ác (說惡語言): “Đất lớn hãy thành không phải đất!” Lý do không làm được: đất lớn rất sâu, rất rộng, không thể lường (甚深極廣而不可量). Áp dụng: tâm hành như đất (心行如地) — khung ở trên.

2. Sông Hằng — người cầm đuốc cỏ

Một người cầm cây đuốc cỏ rất lớn (大草炬), nói: “Tôi dùng đuốc cỏ này đun nóng sông Hằng cho sôi sục lên.” Lý do không làm được: sông Hằng rất sâu, rất rộng, không thể đo lường (甚深極廣，不可度量). Áp dụng: tâm hành như sông Hằng (心行如恒伽水).

(Lưu ý: trong phần áp dụng của ảnh dụ sông Hằng, bản Hán Taishō chép cặp thứ hai là 或嗔或不瞋 — “hoặc sân hoặc không sân” — thay vì “chân thật hay không chân thật” (或真或不真) như mọi lần khác; có thể là lỗi chép do hai chữ 嗔/真 gần nhau. Bản Việt vẫn dịch “chân thật hay không chân thật”.)

3. Hư không — thợ vẽ và học trò

Một thợ vẽ hay học trò của thợ vẽ (畫師、畫師弟子) cầm đủ các loại màu (種種彩), nói: “Tôi sẽ vẽ hình tượng lên hư không này, rồi tô màu.” Lý do không làm được: hư không có ba đặc tính — không phải sắc, không thể thấy, không có đối ngại (非色，不可見無對). Áp dụng: tâm hành như hư không (心行如虛空).

(Lưu ý bản Việt: ở phần áp dụng này, bản Việt sót cả vế răn — “khi người khác nói mà tâm biến đổi, hay miệng nói lời ác, Ta nói các ngươi do đó chắc chắn suy thoái” — và nối thẳng sang vế “tâm không biến đổi”. Hán có đủ: 或心變易者，或口惡言者，我說汝等因此必衰.)

4. Túi da mèo — khi bị đánh

Một túi bằng da mèo đã được thuộc mềm, rất mềm, hết tiếng kêu, không còn tiếng kêu (chữ Hán chỉ tiếng kêu là một chữ hiếm, bản CBETA ghi bằng cách ghép ［車／瓦］; bản Việt dịch “tiếng xì xộp”). Có người đến làm năm việc: nắm tay đấm, ném đá, đánh gậy, chém dao, đập xuống đất (以手拳扠，石擲杖打，或以刀斫，或撲著地). Nó có còn kêu nữa không? Không, vì nó đã được thuộc mềm. Điểm riêng của ảnh dụ này trong bản Hán: phần áp dụng không nói về năm con đường ngôn ngữ mà nói về bị người khác đánh: khi bị đấm, ném đá, đánh gậy, chém dao (拳扠石擲，杖打刀斫) mà tâm biến đổi hay miệng nói ác thì chắc chắn suy thoái; hãy hướng về người đánh đập khởi lòng từ mẫn, tâm hành như túi da mèo (心行如猫皮囊).

Bảng tổng hợp bốn ảnh dụ

#	Người kia mang	Muốn làm	Vì sao không được	Áp dụng cho	Tâm hành như
1	cuốc lớn	làm đất lớn thành không-đất (đào, nhổ, tiểu, nói ác)	đất rất sâu, rất rộng, không lường	năm con đường ngôn ngữ	đất (如地)
2	đuốc cỏ lớn	đun sông Hằng sôi lên	sông rất sâu, rất rộng, không lường	năm con đường ngôn ngữ	sông Hằng (如恒伽水)
3	đủ loại màu (thợ vẽ, học trò)	vẽ hình tượng lên hư không	hư không phi sắc, không thể thấy, không đối ngại	năm con đường ngôn ngữ	hư không (如虛空)
4	(túi bị) đấm, ném đá, gậy, dao, đập đất	làm túi da mèo kêu lại	túi đã thuộc mềm, hết tiếng	bị đấm, ném đá, gậy, dao	túi da mèo (如猫皮囊)

Cả bốn lần chư Tỳ-kheo đều đáp “Không thể, bạch Thế Tôn”, ba lần đầu đều kết bằng cùng một câu: người ấy chỉ tự gây phiền nhọc vô ích.

Ảnh dụ lưỡi cưa bén

Ảnh dụ cuối không theo khuôn hỏi–đáp. Thế Tôn nói thẳng: nếu giặc cướp đến, dùng lưỡi cưa bén cắt xẻ từng đốt thân thể (以利鋸刀節節解截), mà tâm biến đổi hay miệng nói ác, thì chắc chắn suy thoái. Hãy học: tâm không biến đổi, miệng không nói ác, hướng về người cắt xẻ khởi lòng từ mẫn, rồi tâm câu hữu với từ trải khắp mười phương, và cũng vậy với bi, hỷ, xả — đúng như lần dạy đầu ở ¶27. Tuệ Sỹ (chú 12) ghi tên thí dụ là 利鋸刀喻 “lợi cứ đao dụ”, Pāḷi kakacūpama — ẩn dụ lưỡi cưa, cũng là tên bản Pāḷi.

Ba lời tán thán đầu: không lời nào không chịu nổi

Thế Tôn khen chư Tỳ-kheo “Lành thay! Lành thay!” và dạy hãy thường xuyên nghĩ đến thí dụ lưỡi cưa bén như lời giáo huấn của Sa-môn (數數念利鋸刀喻沙門教). Ba lời khen đầu nói ba lợi ích:

1. Các ngươi có còn thấy lời nói ác, không đáng ưa nào người khác nói với mình mà nghe rồi không chịu nổi không? — Chư Tỳ-kheo đáp: “Không có, bạch Thế Tôn.”
2. Đi về phương Đông chắc được an lạc, không có các khổ hoạn; đi về phương Nam, phương Tây, phương Bắc cũng vậy.
3. Ta còn không nói các thiện pháp của các ngươi chỉ dừng lại (我尚不說汝諸善法住), huống là nói đến suy thoái; chỉ có thiện pháp tăng trưởng ngày đêm, không suy thoái.

(Lưu ý bản Việt: câu thứ ba bản Việt dịch “đối với các thiện pháp các ngươi đã an trụ, Ta còn không nói, huống nữa là nói đến sự suy thoái”; câu Hán 我尚不說汝諸善法住，況說衰退 có thể hiểu sát hơn là “Ta còn không nói các thiện pháp của các ngươi [chỉ] dừng lại, huống là nói suy thoái” — nghĩa này khớp với câu tiếp theo: thiện pháp chỉ tăng trưởng ngày đêm.)

Kết kinh

Lời khen thứ tư là lời hứa về quả chứng: ai thường nghĩ đến thí dụ lưỡi cưa bén thì trong hai quả chắc được một (於二果中必得其一) — hoặc ngay đời hiện tại chứng cứu cánh trí (究竟智), hoặc nếu còn dư sót thì chứng A-na-hàm (阿那含, bất hoàn). Phật nói như vậy; các Tỳ-kheo nghe xong hoan hỷ phụng hành.

Giải thích

1. Gốc là dục và niệm dựa vào đời sống gia đình. Chuyện mở đầu là chuyện riêng — một vị Tỳ-kheo thân với các ni, ai chê là nổi nóng — nhưng Thế Tôn không phân xử ai đúng ai sai. Ngài chỉ ra gốc: những dục và niệm còn dựa vào “nhà” (依家), và đặt bên cạnh một mặt tích cực mà bản Hán nói rõ: dục và niệm dựa vào vô dục thì phải tập, phải tu, phải làm cho rộng lớn. Rồi Ngài hỏi lại cả chúng đúng câu đã hỏi Phá-quần-na: lời răn một người thành bài học cho mọi người đã xuất gia vì chí tín.

2. Hai hình mẫu của người dễ dạy. Trước khi nói về người dễ nổi giận, kinh dựng hai hình ảnh của người vâng lời mà không cần bị quở: cỗ xe trong tay người đánh xe giỏi, và rừng sa-la được chăm đúng cách nên ngày càng sầm uất. Rồi kinh định nghĩa: “thiện ngữ cung thuận” vì được y bát, cơm ăn thì không phải thật; thật là khi người ta cung thuận vì viễn ly.

3. Hiền vì chưa ai chọc. Câu chuyện bà Tì-đà-đề được đặt giữa hai lần nói cùng một ý: có người trông như khéo giữ mình chỉ vì không ai nói lời ác với họ. Trong bản Hán, hai lần đầu bà chủ chỉ hỏi, chưa hề lộ giận — vậy mà nữ tỳ đã đoán đúng: tiếng hiền của bà có được là nhờ việc nhà có người lo chu đáo. Lần thứ ba, khi mọi việc đều trái ý, sáu đức của tiếng tốt đổi thành sáu chữ của tiếng xấu chỉ trong một buổi chiều.

4. Không đòi lời người khác phải đúng. Năm con đường ngôn ngữ kê đủ cả hai phía: người ta có thể nói đúng lúc hay sai lúc, thật hay không thật, dịu hay cứng, với lòng từ hay với sân, có nghĩa hay vô nghĩa. Cách học không đổi theo các cặp ấy: dù người kia nói thế nào, việc của mình là giữ tâm không biến đổi và hướng lòng từ về chính người ấy — kinh gọi người ấy lần lượt là “người oán thù”, “người đang nói”, “người đánh đập”, “người cắt xẻ”. Điều kinh răn không nằm ở lời người kia đúng hay sai, mà ở tâm và miệng của người nghe: tâm có biến đổi không, miệng có nói lời ác không.

5. Bốn ảnh dụ, bốn phẩm chất của tâm. Đất thì quá sâu rộng để bị đào cho hết hay làm dơ cho thành không-đất; sông Hằng thì quá lớn để một bó đuốc làm sôi; hư không thì không có chỗ cho màu bám; túi da mèo đã thuộc mềm thì đánh cách nào cũng không còn kêu. Có thể đọc bốn hình ảnh ấy như bốn phẩm chất của một tâm không bị lời nói hay đòn roi làm biến đổi: rộng lớn, không bị đốt nóng, không chỗ bám, mềm đến mức không còn phản ứng. Riêng túi da mèo, bản Hán chuyển hẳn từ lời nói sang đòn đánh, mở đường cho ảnh dụ lưỡi cưa ngay sau.

6. Từ nhẫn nhục đến quả chứng. Ở hai đầu của chuỗi ảnh dụ — lần dạy đầu về năm con đường ngôn ngữ và ảnh dụ lưỡi cưa — bản Hán trải đủ bốn tâm vô lượng ra mười phương. Và kinh không dừng ở lợi ích an lạc: lời khen cuối nói thẳng rằng thường nghĩ đến thí dụ lưỡi cưa thì chắc được cứu cánh trí hoặc A-na-hàm. Nhẫn nhục ở đây không phải chỉ là đức tính xã giao, mà là một con đường tu dẫn đến giải thoát.

Đối chiếu các tạng

Theo danh mục tương đương của SuttaCentral (API parallels, tra ngày 20/10/2026), MA193 có hai bản tương đương: MN21 Kakacūpama Sutta (Kinh Ví Dụ Cái Cưa) và EA 50.8 (Tăng nhất A-hàm). Bài này đối chiếu chi tiết với MN21 (Pāḷi + bản Việt HT. Thích Minh Châu; xem bài song tạng MN21 - Kinh Ví Dụ Cái Cưa). EA 50.8 chưa đối chiếu vì kho của site chưa có bản này. SuttaCentral ghi EA 50.8 là tương đương đầy đủ, nhưng theo Anālayo, EA 50.8 chỉ có phần đầu giống (chuyện Phagguna thân cận các ni); sau đó Phagguna tuyên bố dục không phải là chướng ngại, và phần còn lại giống MN22 (ảnh dụ con rắn) — tức chỉ là bản tương đương một phần (A Comparative Study of the Majjhima-nikāya, vol. 1, tr. 145, chú 2 — thứ cấp). Anālayo cũng ghi (dẫn Anesaki): Đại trí độ luận (T1509) nhắc đến kinh này với tên 破群那經 (sđd., tr. 145, chú 2), và ảnh dụ lưỡi cưa còn được nhắc lại ở MN28 cùng bản Hán MA30 (sđd., tr. 146, chú 10) — chưa đối chiếu các chỗ ấy.

Điểm	MA193 (Hán)	MN21 (Pāḷi)
Tên kinh	Theo tên nhân vật: 牟犁破群那經; trong kinh gọi thí dụ là 利鋸刀喻	Kakacūpama — Ví dụ cái cưa
Nơi chốn	舍衛國，在勝林給孤獨園	Sāvatthī, Jetavana, vườn Anāthapiṇḍika
Người trình lên	số đông Tỳ-kheo (眾多比丘)	một Tỳ-kheo (aññataro bhikkhu)
Người đi gọi	một Tỳ-kheo, đảnh lễ, nhiễu ba vòng rồi đi	một Tỳ-kheo, nhân danh Thế Tôn (“bậc Đạo Sư gọi Hiền giả”)
Lời dạy Phá-quần-na	đoạn dục, niệm dựa vào gia đình; tập, tu dục, niệm dựa vào vô dục; rồi hỏi và dạy tất cả chư Tỳ-kheo y như vậy	bỏ dục, tư duy dựa vào gia đình; giữ tâm trong bốn trường hợp: ni bị chê, ni bị đánh, mình bị chê, mình bị đánh
Nhất tọa thực	dạy cả vị nhiều hay ít người biết; sáu điều lợi (vô vi, vô cầu…)	“Ta ăn một bữa”, năm điều lợi
Cỗ xe	tay trái cương, tay phải roi, theo tám đường	đất bằng, ngã tư, roi đặt sẵn; đi tới, đi lui
Rừng sa-la	dùng cho ý “vừa lòng Ta”; tả tám việc chăm rừng	dùng cho lời khuyên bỏ bất thiện; chặt cây cong, dọn rừng, chăm cây thẳng
Đoạn “dễ dạy”	trước chuyện bà chủ; thiện ngữ cung thuận vì viễn ly	sau chuyện bà chủ; dễ dạy vì kính Pháp
Bà chủ	鞞陀提 Tì-đà-đề, rất giàu; sáu đức	Vedehikā; ba đức: hiền thục, nhu thuận, ôn hòa
Nữ tỳ	黑 Hắc: người hầu, ăn nói dịu dàng, ít nhiều làm thiện	Kāḷī: khéo, siêng, việc chu toàn
Ba lần thử	không dậy sớm → chỉ hỏi; dậy rất muộn → chỉ hỏi; ngủ tới xế chiều → mắng, trán nổi ba gân, cầm gậy lớn đánh vỡ đầu	dậy trễ → cau mày; trễ hơn → lời giận; trễ hơn nữa → cầm then cửa đánh bể đầu
Năm cách nói	thời, chân, mềm/cứng, từ/nhuế, có nghĩa	thời, thật, dịu/thô, lợi ích, tâm từ/sân
Rải tâm	lần dạy đầu và lưỡi cưa: từ ra mười phương, cùng bi, hỷ, xả; bốn ảnh dụ: “tâm hành như” đất…	đến người ấy rồi khắp thế gian, chỉ tâm từ; bốn ảnh dụ: tâm “như” đất…
Thứ tự ảnh dụ	đất · sông Hằng · hư không · túi da mèo	đất · hư không · sông Hằng · túi da mèo
Đất lớn	cuốc lớn; đào, nhổ, tiểu, nói ác	xẻng và thúng; đào, rải đất, nhổ, tiểu
Hư không	thợ vẽ và học trò, đủ loại màu; phi sắc, không thấy, không đối ngại	một người, bốn màu; vô sắc, không thể thấy
Túi da mèo	túi bị đấm, ném đá, gậy, dao, đập đất; áp dụng khi bị đánh	người cầm gậy hay mảnh sành; áp dụng cho năm cách nói
Lưỡi cưa	giặc dùng lưỡi cưa bén cắt từng đốt; tâm đổi thì “chắc chắn suy thoái”	cưa có cán hai đầu; khởi ý ác thì “không phải người làm theo lời Ta dạy”
Kết	bốn lần “Lành thay”: không lời nào không chịu nổi; an lạc bốn phương; thiện pháp tăng trưởng; một trong hai quả (cứu cánh trí hoặc A-na-hàm)	không lời nào không nhẫn được; lợi ích, an lạc lâu dài

Hai bản khớp nhau ở khung chính: chuyện Phá-quần-na (Phagguna) thân cận các ni, các Tỳ-kheo thuở trước với hai ảnh dụ cỗ xe và rừng sa-la, chuyện bà chủ nổi tiếng hiền bị nữ tỳ thử ba lần, đoạn định nghĩa người dễ dạy, năm cặp cách nói, bốn ảnh dụ và ảnh dụ lưỡi cưa. Khác nhau ở chi tiết và nhấn mạnh: bản Pāḷi có bốn trường hợp bị chê, bị đánh trong lời dạy riêng cho Phagguna (Anālayo nhận đây là điểm chỉ bản Pāḷi có), còn bản Hán đưa việc bị đánh vào ảnh dụ túi da mèo; bản Hán đổi chỗ hai ảnh dụ giữa (Anālayo, sđd., tr. 146, bảng 3.1), rải đủ bốn tâm vô lượng theo công thức mười phương (sđd., chú 9), và kết bằng lời hứa quả chứng mà bản Pāḷi không có.

Tra cứu trong bài

• Nhân vật: Đức Phật · Mâu-lê-phá-quần-na (Moḷiya Phagguna) · Tì-đà-đề (Vedehikā) và nữ tỳ Hắc · Cấp Cô Độc (Anāthapiṇḍika)
• Địa danh: Xá-vệ (Sāvatthī) · Thắng lâm / Kỳ-đà-lâm (Jetavana)
• Thuật ngữ: Từ bi · Thiện ngữ cung thuận (suvaca)
• Dịch giả: HT. Thích Tuệ Sỹ

Nguồn tham khảo

• Hán — Trung A-hàm 193, 牟犁破群那經, Taishō T26, tr. 744a–746b (CBETA): ma193/lzh/taisho — SuttaCentral
• Việt — HT. Tuệ Sỹ dịch: ma193/vi/tue_sy — SuttaCentral
• Tuệ Sỹ (dịch, chú), Kinh Trung A-hàm, tập III, “193. Kinh Mâu-lê-phá-quần-na”, chú thích 1–13 (bản có cước chú; chú 3–5 ở tr. 666, chú 6–7 tr. 667, chú 8–9 tr. 668, chú 10–11 tr. 669, chú 12 tr. 673, chú 13 tr. 674).
• Danh mục kinh tương đương: MA 193 — SuttaCentral (API parallels, tra ngày 20/10/2026).
• Bản Pāḷi tương đương — MN 21 Kakacūpama Sutta: mn21 Pāḷi — SuttaCentral · bản Việt HT. Thích Minh Châu: mn21/vi/minh_chau — SuttaCentral
• Bài song tạng trên site: MN21 - Kinh Ví Dụ Cái Cưa (Kakacūpama Sutta)
• Anālayo, A Comparative Study of the Majjhima-nikāya, vol. 1, tr. 145–147, chú 2–10 (Dharma Drum, 2011) — thứ cấp; các ý về EA 50.8, T1509, MN28/MA30 đều dẫn qua sách này, chưa đối chiếu bản gốc.
• Âm Hán-Việt tên kinh trong đường dẫn (mâu lê phá quần na kinh) do chuyển bằng kit/tools/hanviet.json. /hanviet.json. g kit/tools/hanviet.json`.