Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ

Trên cusiminhvan, bản dịch tiếng Việt các kinh Hán tạng (Trung A-hàm) mà chúng tôi trích dẫn chính là của Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ (đối chiếu từ SuttaCentral ma###/vi/tue_sy).

Xuất thân và xuất gia

Hòa thượng thế danh Phạm Văn Thương (pháp hiệu Tuệ Sỹ), sinh ngày 15 tháng 02 năm 1943 theo khai sanh (tuổi thật sinh ngày 05/04/1945, nhằm ngày 23 tháng 02 năm Ất Dậu), tại thành phố Pakse, tỉnh Champasak, Lào. Nguyên quán xã Nghĩa Ninh, thành phố Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình. Ngài sinh trong gia đình có truyền thống sùng kính Phật giáo.

Năm 1952, cha mẹ gửi ngài lên chùa Trang Nghiêm (làng Tân An, Pakse) để tu học. Năm 1954, lúc 9 tuổi, ngài được thầy chính thức thế phát xuất gia. Năm 1960, ngài trở về Việt Nam, sống tại chùa Bồ Đề gần cầu Gia Hội, Huế. Năm 1961, lúc 16 tuổi, ngài thọ giới Sa-di với HT. Thích Hành Trụ tại Sài Gòn. Năm 1973, Sa-di Tuệ Sỹ thọ Cụ túc giới tại Đại giới đàn Phước Huệ (Phật học viện Trung phần), do HT. Đàn đầu Thích Phúc Hộ, HT. Yết-ma Thích Giác Tánh, Giáo thọ sư HT. Thích Trí Nghiêm và HT. Thích Huệ Hưng truyền giới.

Học vấn và tu luyện

Năm 1961, ngài học tại Viện Cao đẳng Phật học Sài Gòn; năm 1964 tốt nghiệp, tiếp tục học tại Viện Đại học Vạn Hạnh, phân khoa Phật học (tốt nghiệp 1965). Từ sớm, ngài tỏ ra có năng lực học tập đặc biệt: thông thạo nhiều ngôn ngữ (Phạn, Pāḷi, Trung Hoa, Anh, Pháp, Nhật); sáng tác thơ và bài luận đăng trên tạp chí Khởi Hành, Thời Tập; dịch thuật Phật học từ Phạn, Trung Hoa, Nhật.

Giảng dạy và giáo sư

Năm 1970, ngài được bổ nhiệm làm Giáo sư thực thụ Viện Đại học Vạn Hạnh — một vinh dự hiếm hoi nhờ những công trình nghiên cứu và khảo luận triết học nổi tiếng. Từ đó, ngài giảng dạy và sáng tác song hành: dạy Phật pháp cho sinh viên, giảng kinh cho Tăng Ni và Phật tử, Chủ bút tạp chí Tư Tưởng, sáng tác thơ – truyện ngắn, dịch thuật nhiều bản kinh. Công trình của ngài sâu sắc về triết học, liên kết Phật pháp với tư tưởng Tây phương (ngài là người đầu tiên giới thiệu Michel Foucault tại Việt Nam), độc lập tư duy và kết hợp sáng tác với học thuật.

Đa lĩnh vực và đa ngôn ngữ

Ngài không chỉ là Phật học giả mà còn là nhà thơ, nhà văn, dịch giả và học giả triết học Tây phương (am hiểu Foucault, Sartre…). Ngài thông thạo tiếng Trung, Anh, Pháp, Pāḷi, Phạn, Nhật và đọc hiểu tiếng Đức — một trong những học giả Phật giáo có khả năng ngôn ngữ cao nhất Việt Nam. Ngài cũng là nhân vật bất đồng chính kiến vì nhân quyền, nhận Giải thưởng Hellmann/Hammett (1998) của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền và Giải Nhân quyền Việt Nam (2005).

Giai đoạn thử thách (1975–1998)

Sau 1975, ngài về lại Nha Trang, năm 1977 vào TP.HCM sống tại Thị Ngạn Am (chùa Già Lam). Đầu năm 1978, ngài phải đi học tập cải tạo 3 năm, đến 1981 được trả tự do. Năm 1984, ngài bị bắt cùng Giáo sư Thích Trí Siêu (Lê Mạnh Thát); tháng 9-1988 bị tuyên án tử hình với tội danh “âm mưu lật đổ chính quyền nhân dân”. Sau nhiều vận động và sự can thiệp của các tổ chức quốc tế, bản án được giảm, và ngày 1-9-1998 ngài được trả tự do từ trại Ba Sao — Nam Hà.

Lãnh đạo GHPGVNTN và phiên dịch Tam tạng

Năm 2003, ngài được cung thỉnh làm Phó Viện trưởng Viện Hóa Đạo (GHPGVNTN). Những năm cuối đời, ngài giữ vai trò trọng yếu và khởi xướng công trình phiên dịch Đại Tạng Kinh quy mô lớn:

• 12/05/2019: được cung thỉnh vào hàng Trưởng lão Hội đồng Giáo phẩm Trung ương (Giáo chỉ số 19 của Đệ ngũ Tăng thống Thích Quảng Độ).
• 24/05/2019: được thỉnh cử Xử lý Thường vụ Viện Tăng thống.
• 20/04/2020: chính thức đảm nhận Xử lý Thường vụ Viện Tăng thống GHPGVNTN.
• 27/11/2021: làm Chủ tịch Hội đồng Phiên dịch Tam tạng Lâm thời (Giáo sư Trí Siêu Lê Mạnh Thát làm Cố vấn) — tiếp nối chí nguyện phiên dịch trọn vẹn Đại Tạng Kinh sang tiếng Việt.
• 09/2022: được suy cử Chánh Thư ký kiêm Xử lý Thường vụ Viện Tăng thống GHPGVNTN.

Viên tịch

Sau thời gian trị bệnh, Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ thu thần viên tịch vào lúc 16 giờ ngày 24 tháng 11 năm 2023 tại chùa Phật Ân, tỉnh Đồng Nai, thọ 80 tuổi. Ngày 09/03/2024, Hội đồng Giáo phẩm Trung ương suy tôn giác linh ngài làm Đệ lục Tăng thống GHPGVNTN — ghi nhận công hạnh một đời phụng sự đạo pháp, học thuật và văn hóa dân tộc.

Công trình và di sản

Ngài giảng nhiều lần các bộ kinh Đại thừa lớn — Hoa Nghiêm, Pháp Hoa, Lăng Nghiêm — với lối giảng sâu về triết lý mà vẫn sáng rõ, dễ tiếp cận; đồng soạn Bách Khoa Phật Học Đại Tự Điển (cùng HT. Thích Trí Siêu). Di sản của ngài là giáo pháp sâu sắc liên kết Phật pháp với tư tưởng hiện đại, và hình mẫu một bậc thầy “vừa tu vừa sáng tác, vừa dạy vừa hoạt động xã hội” suốt 69 năm tu học.

Hình ảnh tư liệu

---

Nguồn: Tiểu sử Hòa thượng Thích Tuệ Sỹ — khatsi.com (tổng hợp từ tài liệu Phật giáo Việt Nam). Ảnh tư liệu: giacngo.vn. Bản dịch kinh tra tại SuttaCentral.