Từ xuất gia đến thành đạo: Đức Phật để lại bài học gì cho người cư sĩ?

Tóm tắt nhanh: Đoạn đời từ lúc rời nhà đến đêm thành đạo được chính Đức Phật kể lại trong hai bài kinh Trung Bộ: Kinh Thánh cầu (MN26) và Đại kinh Saccaka (MN36). Đó là câu chuyện của một người (1) dám từ bỏ điều mình đang có để tìm cầu điều chân chính (ariyā pariyesanā — Thánh cầu); (2) đạt tới đỉnh cao của hai bậc thầy lớn nhất thời ấy mà không chịu dừng lại ở thành tựu chưa rốt ráo; (3) thử con đường ép xác đến tận cùng rồi thành thật thừa nhận nó sai; (4) tìm ra Trung đạo từ một ký ức an lạc thời thơ ấu; và (5) tự thân chứng nghiệm chân lý trong một đêm với ba minh. Mỗi chặng ấy là một bài học người cư sĩ có thể đem vào đời sống gia đình, công việc và tu tập hằng ngày.

Vì sao nên học đoạn đời này?

Sách giáo khoa Khái luận về Phật học của TS. Thích Viên Trí, khi bàn về “cuộc sống trước khi xuất gia”, đặt thẳng câu hỏi cho người học hôm nay: “Giới tu sĩ, cư sĩ Phật tử ngày nay học gì từ sự xuất gia của Đức Phật” — và nhấn mạnh rằng sự vĩ đại của Ngài nằm ở chỗ Ngài sinh ra như một con người, sống như một con người (có gia đình, vợ con), rồi từ bỏ những gì cả đời người khao khát để tìm cầu chân lý (Khái luận về Phật học, tr. 9). Sách ghi ba ý ngắn mà nặng:

“TỪ BỎ MỘT THÓI QUEN XẤU LÀ CỰC KỲ KHÓ — TỪ BỎ CÁI TA SỞ HỮU LẠI CÀNG KHÓ HƠN — BỎ CÁI ĐANG CÓ ĐỂ TÌM CÁI CHƯA BIẾT HAY KHÔNG?” — Trích sách Khái luận về Phật học, TS. Thích Viên Trí, tr. 9

Và về ý nghĩa của quá trình tầm sư học đạo, sách tóm lại: học với Āḷāra Kālāma (Vô sở hữu xứ), Uddaka Rāmaputta (Phi tưởng phi phi tưởng xứ), tu khổ hạnh sáu năm, rồi “tìm ra con đường giải thoát từ kinh nghiệm của tự thân: Con đường Trung Đạo” (tr. 9). Bài này đi lại từng chặng ấy bằng lời kinh, rồi rút ra bài học ứng dụng.

Hành trình theo lời kinh

1. Hai loại tìm cầu và quyết định xuất gia

Kinh Thánh cầu mở đầu bằng một phân biệt rất đời thường: có phi Thánh cầu — tự mình bị sanh, già, bệnh, chết, sầu, ô nhiễm mà lại đi tìm cầu những cái cũng bị sanh, già, bệnh, chết (vợ con, tôi tớ, gia súc, vàng bạc…); và có Thánh cầu — thấy rõ sự nguy hại của cái bị sanh mà tìm cầu cái không sanh, “vô thượng an ổn khỏi các khổ ách, Niết-bàn”. Đức Phật kể rằng chính Ngài, khi còn là Bồ-tát, cũng từng sống theo lối phi Thánh cầu, rồi tự hỏi vì sao mình lại như vậy — và quyết định ra đi:

Lời kinh kể rất gọn; các bản sử truyện thì kể chi tiết hơn. HT. Thích Minh Châu thuật lại việc Thái tử gặp người già, người bệnh, xác chết và vị tu sĩ, đêm ra đi cùng Channa và ngựa Kanthaka, dừng lại bên bờ sông Anomā cạo tóc, và nhấn mạnh: đây không phải sự từ bỏ của một người già yếu, nghèo khổ, chán đời, mà là của một vị hoàng tử “đang tuổi thanh xuân, đang sống trong quyền quý giàu sang” (Lịch sử Đức Phật Thích-ca, trong Đức Phật Thích-ca đã xuất hiện như thế, tr. 341–343).

Ghi chú về tuổi xuất gia: Kinh Đại Bát-niết-bàn được Khái luận về Phật học dẫn (tr. 3) và Kinh La-ma (MA204, Hán tạng — xem phần Đối chiếu) đều ghi 29 tuổi; HT. Thích Minh Châu cũng ghi 29 (tr. 342). Bản Sự tích Đức Phật Thích-ca của BS. Tâm Minh Lê Đình Thám chép theo truyền thống Trung Hoa là 19 tuổi, nhưng chính tác giả ghi chú “có người nói khi ngài xuất gia đã 25 tuổi, có người nói 29 tuổi, vẫn chưa nhất định” (tr. 156).

2. Học với hai vị thầy — và dám rời đi

Bồ-tát tìm đến Āḷāra Kālāma, không bao lâu thông suốt và tự chứng pháp của thầy — Vô sở hữu xứ. Thầy mời Ngài ngang hàng, cùng lãnh đạo hội chúng. Nhưng Ngài xét lại:

Chuyện lặp lại y hệt với Uddaka Rāmaputta: Ngài chứng Phi tưởng phi phi tưởng xứ — cảnh giới mà chỉ cha của Uddaka là Rāma từng đạt — được mời làm thầy cả hội chúng, và vẫn ra đi vì pháp ấy “chỉ đưa đến sự chứng đạt Phi tưởng phi phi tưởng xứ”, chưa đưa đến Niết-bàn. Đây là hai tầng cao nhất của thiền định thuộc cõi Vô sắc mà các đạo sĩ đương thời đạt được (HT. Thích Minh Châu, sđd, tr. 343–344).

Một chi tiết đáng để ý trong kinh: trước khi tự chứng, Bồ-tát nghĩ “Không phải chỉ có Alāra Kālāma có lòng tin, Ta cũng có lòng tin… tinh tấn… niệm… định… tuệ” — Ngài không học bằng cách tin suông mà bằng cách tự làm cho đến khi tự thấy. Bản sự tích của BS. Lê Đình Thám kể lời Ngài thưa với A-la-la (Āḷāra): “Các phép ông tu thiệt hay hết sức, nhưng tôi xét ra chưa được hoàn toàn cho lắm” (tr. 158) — vừa trân trọng thầy, vừa trung thực với mục tiêu. HT. Thích Minh Châu rút ra ý nghĩa: chân lý tối hậu “không thể cầu được ở bên ngoài, ở bất kỳ một bậc Đạo sư nào”, mà “phải chính do Ngài tự tìm lấy, tự chứng ngộ lấy ở bên trong nội tâm” (tr. 344–345).

3. Uruvelā và sáu năm khổ hạnh

Kinh Thánh cầu đi thẳng từ Uruvelā đến sự giác ngộ; phần khổ hạnh được Đức Phật kể chi tiết trong Đại kinh Saccaka (MN36) khi trả lời Saccaka về “tu tập thân, tu tập tâm”. Ngài kể đã nghiến răng “lấy tâm chế ngự tâm”, tu “Thiền nín thở” đến mức gió như kiếm chém trong đầu, như lửa than đốt khắp thân; rồi giảm ăn đến chỗ “da bụng của Ta đến bám chặt xương sống”. Có lúc chư Thiên đề nghị truyền thức ăn qua lỗ chân lông nếu Ngài tuyệt thực hẳn — Ngài từ chối, vì như thế “thời như vậy Ta tự dối Ta”. Đến tận cùng của khổ hạnh, Ngài nhìn nhận:

Các bản sử truyện mô tả cùng một kết cục: Thái tử “gầy khô như bộ xương, đôi mắt sâu hoắm”, và “càng kiên trì khổ hạnh, chân lý tối hậu như càng lùi ra xa, tâm trí càng mê mờ” (HT. Thích Minh Châu, sđd, tr. 345–346); BS. Lê Đình Thám chép lời tự nhủ của Ngài: “Ta tu khổ hạnh đã lâu lắm nhưng chưa được giải thoát, vậy ta nên xin ăn như cũ cho đủ sức mà tu tập” (tr. 161).

4. Bước ngoặt: ký ức dưới bóng cây jambu và Trung đạo

Câu trả lời không đến từ một kỹ thuật mới, mà từ một ký ức tuổi nhỏ: lúc vua cha đang cày (lễ hạ điền), cậu bé ngồi dưới bóng cây jambu (diêm-phù-đề) và tự nhiên an trú vào Thiền thứ nhất.

Nhưng niềm an lạc ấy “không dễ gì chứng đạt… với thân thể ốm yếu kinh khủng như thế này”, nên Ngài ăn uống trở lại. Và cái giá phải trả là bị hiểu lầm bởi chính những người bạn đồng tu thân thiết nhất:

Kinh không nêu tên người dâng thức ăn. Truyền thống sử truyện kể đó là bát sữa của thôn nữ Sujātā (Tu-xà-đa): “Ngài lấy lại sức nhờ uống bát sữa do một thôn nữ tên là Sujata cúng dường. Sau đó, Ngài tắm ở sông Nerañjarā (Ni Liên Thuyền)… đến ngồi dưới gốc cây Pippala, sau này được đổi tên là cây Bồ-đề” (HT. Thích Minh Châu, sđd, tr. 346). BS. Lê Đình Thám kể thêm Ngài phát nguyện “khi uống sữa ấy, khí lực sung mãn rồi, thời phải gắng công tu hành cho thành chánh quả”, và khi ngồi kiết-già đã thề: “Nếu không thành Phật thời không chịu đứng dậy” (tr. 161–162).

Đây chính là hạt giống của Trung đạo: không hưởng thụ dục lạc, cũng không hành hạ thân xác — mà nuôi thân vừa đủ để tâm có thể định và sáng. Về sau, bài pháp đầu tiên ở Vườn Nai mở đầu đúng bằng lời khuyên tránh hai cực đoan ấy và chỉ ra Bát chánh đạo (HT. Thích Minh Châu, sđd, tr. 352).

5. Đêm thành đạo — ba minh

Với thân đã hồi phục, Ngài lần lượt chứng bốn thiền; và MN36 ghi một điệp khúc đáng nhớ sau mỗi tầng: lạc thọ khởi lên “được tồn tại nhưng không chi phối tâm Ta”. Rồi với tâm “định tĩnh, thuần tịnh trong sáng… nhu nhuyến, dễ sử dụng, vững chắc”, trong một đêm Ngài chứng ba minh:

• Canh đầu — Túc mạng minh: nhớ vô số đời sống quá khứ;
• Canh giữa — Thiên nhãn minh: thấy chúng sanh chết đây sanh kia, “đều do hạnh nghiệp của họ”;
• Canh cuối — Lậu tận minh: biết như thật Khổ, Tập, Diệt, Đạo và các lậu hoặc; tâm thoát khỏi dục lậu, hữu lậu, vô minh lậu.

Các bản sử truyện thuật lại cùng ba minh ấy: BS. Lê Đình Thám ghi “đầu hôm đặng Túc mạng minh… nửa đêm đặng Thiên nhãn minh… cuối đêm đặng Lậu tận minh” (tr. 162); HT. Thích Minh Châu ghi Ngài thành đạo năm 35 tuổi, sau sáu năm “gian khổ, kiên trì, không mệt mỏi” (tr. 348).

Bài học cho người cư sĩ

Người cư sĩ không cạo tóc, không vào rừng. Nhưng cách Bồ-tát đi con đường ấy — động cơ, thái độ với thầy, với thân thể, với niềm vui, với thất bại — thì áp dụng được trọn vẹn trong đời thường.

1. Xét lại mình đang “tìm cầu” điều gì

Ý kinh: Thánh cầu và phi Thánh cầu không khác nhau ở đối tượng (vợ con, tài sản không có gì xấu) mà ở thái độ: “nắm giữ, tham đắm, mê say” những thứ cũng già, bệnh, chết như mình, rồi đặt trọn hạnh phúc vào đó.

Áp dụng:

• Mỗi cuối năm (hay sinh nhật), viết ra ba mục tiêu lớn nhất đang theo đuổi và tự hỏi: mục tiêu này có giúp mình bớt tham, bớt sân, bớt khổ không, hay chỉ thêm một thứ để lo giữ?
• Giữ các mục tiêu thế gian (nhà, nghề, con cái học hành) nhưng dành một phần đời sống cho “Thánh cầu”: giữ năm giới, một thời khóa tụng/thiền mỗi ngày, một kỳ tu học mỗi năm.

2. Dám buông thứ đang có khi đã thấy rõ nó không dẫn tới điều tốt hơn

Ý kinh: Ngài rời cung điện giữa lúc “tóc đen nhánh”, rời hai vị thầy giữa lúc được mời làm lãnh đạo. Khái luận về Phật học gọi đó là câu hỏi lớn: “bỏ cái đang có để tìm cái chưa biết hay không?” (tr. 9).

Áp dụng: Buông bỏ ở người cư sĩ thường nhỏ hơn mà không dễ hơn: bỏ một thói quen xấu (rượu, cờ bạc, lướt điện thoại tới khuya), rút khỏi một mối làm ăn có lời nhưng trái chánh mạng, thôi theo một nhóm bạn kéo mình vào chuyện thị phi. Tiêu chuẩn để buông là câu Ngài dùng: điều này có hướng đến an tịnh, giác ngộ không — chứ không phải “người khác có làm vậy không”.

3. Không dừng lại ở thành tựu chưa rốt ráo

Ý kinh: Vô sở hữu xứ và Phi tưởng phi phi tưởng xứ là đỉnh cao tâm linh của cả thời đại; Ngài vẫn nói “Pháp này… chỉ đưa đến sự chứng đạt” cảnh giới ấy, chưa phải Niết-bàn.

Áp dụng:

• Đừng lấy cảm giác an lạc khi ngồi thiền, số biến kinh đã tụng hay công đức đã làm làm điểm đến. Đó là phương tiện tốt, nhưng câu hỏi vẫn là: tham sân si của mình có giảm thật không?
• Trong công việc cũng vậy: được khen, được thăng chức là tốt, nhưng đừng để danh vị làm mình thôi học, thôi sửa mình.

4. Kính thầy mà vẫn tự kiểm chứng

Ý kinh: Ngài học hết lòng, tự chứng đúng chỗ thầy chứng, rồi mới lễ phép ra đi. Tinh thần ấy còn vang trong di ngôn cuối đời mà Khái luận dẫn: “hãy tự xem chính mình là hải đảo của mình… Giáo pháp là chỗ nương tựa” (tr. 11).

Áp dụng: Nghe pháp, đọc sách, theo một vị thầy là cần — nhưng hãy thực hành rồi tự quan sát kết quả nơi chính thân tâm mình. Tránh hai lối: tin mù quáng mọi điều được nghe, hoặc bỏ thầy chỉ vì chưa vừa ý. Khi thấy cần đi tìm thêm, hãy ra đi như Bồ-tát: với lòng biết ơn, không chê bai.

5. Trung đạo trong sinh hoạt: chăm thân vừa đủ để tâm sáng

Ý kinh: Sáu năm ép xác không đưa đến trí tuệ; ăn uống trở lại không phải “trở lui đời sống sung túc” mà để có sức cho định và tuệ.

Áp dụng:

• Ăn, ngủ, làm việc điều độ: không thức trắng “tu cho nhiều” rồi kiệt sức bỏ cuộc; không buông thả rồi biện minh “Phật dạy Trung đạo”.
• Ăn chay, bát quan trai, nhịn ăn là pháp hành tốt khi giúp tâm nhẹ và tỉnh; nếu làm thân bệnh, tâm bực bội thì cần điều chỉnh — chính Đức Phật đã điều chỉnh.
• Trong gia đình: giữ đạo mà không cực đoan — không ép người thân theo mình, cũng không bỏ tu vì ngại người thân.

6. Niềm an lạc thiện lành không phải là tội

Ý kinh: “Ta không sợ lạc thọ này, một lạc thọ ly dục, ly pháp bất thiện.” Bước ngoặt giác ngộ bắt đầu khi Ngài phân biệt được vui do dục và vui do ly dục.

Áp dụng:

• Nhiều người tu có mặc cảm: hễ thấy vui là sợ “dính”. Kinh dạy ngược lại: niềm vui từ bố thí, giữ giới, tụng kinh, ngồi yên với hơi thở là chất nuôi định, nên vun bồi.
• Thử mỗi ngày 10–15 phút ngồi yên (theo dõi hơi thở hay niệm Phật), nhận ra cảm giác nhẹ nhàng khi tâm tạm lìa lo toan; đó là “bóng cây jambu” của riêng mình.
• Điều cần nhớ là vế thứ hai: lạc thọ “được tồn tại nhưng không chi phối tâm” — vui mà không bám.

7. Thành thật với kết quả — kể cả khi phải nhận mình đi sai

Ý kinh: Sau những cố gắng mà Ngài gọi là tột cùng, Ngài thẳng thắn: “vẫn không chứng được… Hay là có đạo lộ nào khác?” Ngài cũng từ chối “thức ăn chư Thiên” vì “như vậy Ta tự dối Ta”.

Áp dụng: Khi một cách tu, một cách dạy con, một kế hoạch làm ăn không mang lại kết quả sau thời gian đủ dài, hãy dám dừng lại xem xét, thay vì cố chấp vì đã lỡ đầu tư nhiều công sức. Và không tự lừa mình bằng những thành tích bề ngoài.

8. Đi đúng đường dù bị người thân hiểu lầm

Ý kinh: Năm vị đồng tu bỏ đi, cho rằng Ngài “từ bỏ tinh tấn”. Ngài không chạy theo thanh minh; Ngài tiếp tục — và về sau chính họ là năm người đầu tiên nghe pháp.

Áp dụng: Khi mình thay đổi lối sống (bỏ nhậu, ăn chay, dành giờ tu tập), có thể bị bạn bè cười, gia đình phàn nàn. Hãy giữ vững mà mềm mỏng; sự thay đổi tốt lên nơi mình theo thời gian là lời giải thích thuyết phục nhất.

9. Tinh tấn bền bỉ, không phóng dật

Ý kinh: Mỗi minh trong đêm thành đạo đều kết bằng câu: “do Ta sống không phóng dật, nhiệt tâm, tinh cần”. Khái luận còn ghi lại thời khóa một ngày của Đức Phật sau khi thành đạo, chỉ nghỉ ngơi khoảng hai tiếng (tr. 10) — thành đạo không phải là dừng lại.

Áp dụng: Tinh tấn của người cư sĩ là đều đặn hơn là dữ dội: một thời khóa ngắn nhưng không bỏ ngày nào; giữ giới cả khi không ai thấy; mỗi tối nhìn lại một việc lành đã làm, một lỗi cần sửa.

10. Mọi người đều có thể đi con đường này

Ý kinh: Ngài đạt giải thoát bằng nỗ lực của một con người, không nhờ thần linh ban cho. Khái luận về Phật học nhấn mạnh Ngài đã “đặt con người lên địa vị tối thượng: Ta là Phật đã thành, các ngươi là Phật sẽ thành” và “mọi con người đều có thể đạt được thành quả này nếu chiến thắng được tự thân” (tr. 9–10).

Áp dụng: Đừng nghĩ “tu là việc của quý thầy, cư sĩ chỉ cúng dường”. Con đường giới – định – tuệ mở cho mọi người; người cư sĩ đi từng bước trong chính hoàn cảnh của mình — trong gia đình, nơi làm việc, giữa những va chạm hằng ngày.

Đối chiếu các tạng

Kinh Thánh cầu (MN26) có bản tương đương trong Hán tạng là Kinh La-ma (羅摩經, Trung A-hàm số 204). Bản Hán ghi rõ tuổi xuất gia là hai mươi chín và cũng kể việc học với A-la-la Già-la-ma (Āḷāra Kālāma), Uất-đà-la La-ma-tử (Uddaka Rāmaputta), rồi đến Uất-bệ-la (Uruvelā) bên sông Ni-liên-thiền (tham khảo học thuật):

Tra cứu trong bài

• Nhân vật: Đức Phật · Āḷāra Kālāma · Uddaka Rāmaputta · HT. Thích Minh Châu
• Địa danh: Uruvelā
• Thuật ngữ: Trung đạo · Khổ hạnh · Ba minh (tam minh) · Thiền (jhāna) · Niết-bàn · Tứ Diệu Đế · Bát chánh đạo · Pháp thượng nhân

Nguồn tham khảo

Kinh điển (SuttaCentral):

• MN 26 — Kinh Thánh cầu (Pāsarāsi / Ariyapariyesanā Sutta): Pāḷi · Việt — HT. Thích Minh Châu · English — Bhikkhu Sujato
• MN 36 — Đại kinh Saccaka (Mahāsaccaka Sutta): Pāḷi · Việt — HT. Thích Minh Châu · English — Bhikkhu Sujato
• MA 204 — Kinh La-ma (Trung A-hàm): Hán · Việt — HT. Thích Tuệ Sỹ

Sách tham khảo (trích sách, không phải lời kinh):

• TS. Thích Viên Trí, Khái luận về Phật học (Đề cương môn học, Chương trình Cử nhân Phật học, Học viện Phật giáo Việt Nam tại TP.HCM), chương “Cuộc đời Đức Phật”, tr. 3, 9–11.
• Thích Trung Hậu – Thích Hải Ấn (sưu tập & giới thiệu), Đức Phật Thích-ca đã xuất hiện như thế, NXB Văn hóa Sài Gòn, 2009:
  • HT. Thích Minh Châu, “Lịch sử Đức Phật Thích-ca” (Phần ba – 4), tr. 340–348, 352.
  • BS. Tâm Minh Lê Đình Thám, “Sự tích Đức Phật Thích-ca” (Phần ba – 1), tr. 156–162.