← Tra cứu · 📖 Thuật ngữ
Chỉ và quán (samatha – vipassanā)
Còn gọi: Chỉ quán · chỉ nội tâm · nội chỉ · quán pháp tối thượng tuệ · samatha · vipassanā · cetosamatha · adhipaññādhammavipassanā
Hai phẩm chất của tâm tu tập: chỉ (samatha) là sự lắng yên của tâm bên trong, quán (vipassanā) là tuệ thấy rõ các pháp; MA109 dạy Tỳ-kheo tự xét mình đã có cái nào, rồi nương cái đã có mà cầu cái còn thiếu.
Định nghĩa. Samatha (chỉ) là sự lắng yên, an tịnh của tâm; vipassanā (quán) là cái thấy rõ, thấy suốt các pháp bằng tuệ. Kinh điển thường nói hai phẩm chất này đi cặp với nhau.
Trong MA109 (Kinh Tự Quán Tâm). Bản Hán gọi hai phẩm chất là chỉ nội tâm (內止) và quán pháp bằng tuệ tối thượng (最上慧觀法); HT. Tuệ Sỹ chú tương đương Pāḷi ajjhattacetosamatha và adhipaññādhammavipassanā (Kinh Trung A-hàm, tập II, chú thích 2–3 của kinh 109). Đức Phật dạy Tỳ-kheo tự hỏi mình rơi vào trường hợp nào trong bốn: (1) được chỉ, chưa được quán → nương chỉ mà cầu quán; (2) được quán, chưa được chỉ → trụ nơi quán mà cầu chỉ; (3) chưa được cả hai → gấp rút tinh cần như người bị lửa cháy đầu, cháy áo; (4) được cả hai → cầu chứng lậu tận trí thông. Kinh không đặt thứ tự bắt buộc giữa chỉ và quán.
Đối chiếu ngôn ngữ. Pāḷi ajjhattaṁ cetosamatha · adhipaññādhammavipassanā (AN 10.54) · Sanskrit śamatha · vipaśyanā · Hán 內止 · 最上慧觀法 (MA109; thông dụng: 止 · 觀) · English internal serenity of heart · higher wisdom of discernment of principles (Sujato, AN 10.54).
Nguồn tra cứu chính thức: SuttaCentral — AN 10.54, Digital Pāḷi Dictionary, Buddhist Dictionary (Nyanatiloka).